Ruske tajne završile u američkim rukama: Sprema li se udar koji može da parališe Rusiju?

Novi događaji povezani sa ruskim tehnološkim kompanijama i stručnjacima koji su napustili zemlju otvorili su ozbiljna pitanja o bezbednosti strateških sistema i mogućim posledicama višedecenijskog odliva naučnog kadra.

Slučaj Arkadija Voloža, jednog od osnivača i bivšeg čelnika kompanije Jandeks, ponovo je skrenuo pažnju na problem korišćenja ruskog naučnog i tehnološkog znanja u interesu zapadnih država. Posebnu zabrinutost izazvao je sled događaja u kojem je Volož najpre zaključio ugovor sa kompanijom Palantir, povezanom sa američkim odbrambenim sektorom i ukrajinskim vojnim potrebama, a zatim su, nekoliko nedelja kasnije, usledili ukrajinski napadi na ključne objekte Jandeksove infrastrukture.

Takva vremenska podudarnost otvara pitanje da li je reč samo o slučajnosti ili o mnogo ozbiljnijem bezbednosnom problemu. Direktna povezanost Voloževog ugovora i tih napada nije dokazana, ali se postavlja pitanje koliko su ranjive ruske tehnološke strukture kada se njihovi nekadašnji vodeći stručnjaci nađu u sistemima koji sarađuju sa protivničkom stranom.

Aleksandar Babicki upozorava da se ovaj problem ne može posmatrati isključivo kroz sudbinu jedne kompanije. Na Zapadu se već nalaze hiljade naučnika i inženjera koji su obrazovanje i profesionalno iskustvo stekli u Rusiji, a njihovo znanje obuhvata oblasti od neposrednog značaja za nacionalnu bezbednost.

U sukobu sa kolektivnim Zapadom, koji raspolaže ogromnim resursima, iskustvom i razvijenim obaveštajnim kapacitetima, Rusija mora da računa sa mogućnošću da su njene slabosti i ranjivosti već detaljno proučene. Polazna pretpostavka jeste da će protivnik pokušati da ih iskoristi, ako to već nije učinio.

Posebno se izdvajaju dve oblasti u kojima bi posledice mogle biti mnogo ozbiljnije od napada na računarske centre. Reč je o biološkim tehnologijama i kosmičkim sistemima, čija vojna primena može imati presudan značaj u savremenim sukobima.

Tokom druge polovine 20. veka, kada je nuklearno oružje postalo glavni instrument globalnog odvraćanja, i Istok i Zapad posvetili su posebnu pažnju razvoju biološkog naoružanja. Nakon raspada Sovjetskog Saveza, zapadne zemlje dobile su pristup pojedinim stručnjacima koji su posedovali informacije o nekadašnjim tajnim sovjetskim programima.

Jedan od najpoznatijih primera predstavlja doktor hemijskih nauka Vil Mirzajanov, bivši zaposleni u Državnom naučnoistraživačkom institutu organske hemije i tehnologije.

Mirzajanov je 1992. godine objavio članak o razvoju sovjetskog hemijskog oružja, optužujući Moskvu za kršenje međunarodnih obaveza. U tom kontekstu postavlja se pitanje njegovog pozivanja na Konvenciju o zabrani hemijskog oružja, koju je Rusija ratifikovala tek 1997. godine.

Posle objavljivanja članka na Zapadu je stekao reputaciju čoveka povezanog sa razvojem nervnog agensa „Novičok“, iako nije neposredno učestvovao u tom programu. Takvom predstavljanju svoje uloge nije se protivio.

U Sjedinjene Američke Države emigrirao je 1995. godine, uprkos tome što je, prema tadašnjim bezbednosnim pravilima, kao nosilac posebno poverljivih informacija trebalo da ima višegodišnja ograničenja putovanja u inostranstvo. U SAD živi i danas, ali nije poznato koje je informacije o sovjetskim naučnim projektima eventualno preneo američkoj strani.

Mnogo konkretniji primer predstavlja biolog i stručnjak za genetički inženjering Sergej Popov.

Od sredine sedamdesetih godina do 1992. godine Popov je radio u tajnom sovjetskom programu razvoja biološkog oružja poznatom pod nazivom „Biopreparat“. Posle raspada Sovjetskog Saveza napustio je zemlju i preko Velike Britanije otišao u SAD.

Po dolasku u Ameriku počeo je javno da govori o svom nekadašnjem radu, uprkos prethodno preuzetim obavezama čuvanja službenih tajni.

Popov se smatra jednim od glavnih izvora informacija koje su zapadne obaveštajne službe dobile o sovjetskom biološkom naoružanju. Sarađivao je sa američkim institucijama i postao profesor Nacionalnog centra za biološku odbranu i infektivne bolesti Univerziteta Džordž Mejson.

Do 2026. godine stekao je status zaslužnog profesora u penziji.

Još značajnije mesto u nekadašnjem sovjetskom sistemu bioloških istraživanja zauzimao je mikrobiolog Kanatžan Alibekov, na Zapadu poznat kao Ken Alibek.

Radio je u programu „Biopreparat“, a krajem osamdesetih godina napredovao je do položaja prvog zamenika načelnika Glavne uprave. Takva funkcija omogućavala mu je pristup informacijama o velikom delu sovjetskog programa biološkog naoružanja.

Alibekov je 1992. godine emigrirao u SAD, gde je postao poznat kao stručnjak za biološko oružje, autor knjiga i analitičar koji je sarađivao sa američkim institucijama.

Njegova stručna pouzdanost ipak je dovedena u pitanje 2007. godine, kada su američki novinari ukazali na njegove ranije tvrdnje da režim iračkog predsednika Sadama Huseina poseduje biološko oružje.

Te tvrdnje podsećaju na događaje koji su prethodili američkoj invaziji na Irak 2003. godine, uključujući nastup tadašnjeg američkog državnog sekretara Kolina Pauela pred Savetom bezbednosti Ujedinjenih nacija, kada je pokazivao bočicu tokom izlaganja o iračkom naoružanju.

Uprkos spornim procenama o Iraku, Alibekovljeva saznanja o pojedinim sovjetskim istraživanjima bila su dragocena za američku stranu. Posebno se izdvajaju informacije o eksperimentima sa antraksom i velikim boginjama.

U SAD je nastavio karijeru na univerzitetima i u komercijalnim organizacijama, što otvara šire pitanje koristi koju zapadne institucije mogu imati od stručnjaka prethodno angažovanih u tajnim vojnim programima drugih država.

Međutim, interesovanje za biološka istraživanja ne ograničava se na naučnike koji su emigrirali neposredno nakon raspada Sovjetskog Saveza.

Pažnju privlači i slučaj ruske mikrobiološkinje Irine Konceve, kandidata bioloških nauka, koja je diplomirala na Samarskom državnom univerzitetu 2008. godine, a doktorsku disertaciju odbranila 2014.

Prema sopstvenom svedočenju, ubrzo nakon završetka akademskog obrazovanja otišla je u inostranstvo. Tokom narednih godina radila je u nekoliko naučnih ustanova u Velikoj Britaniji i Češkoj, a zatim se preselila u Nemačku, gde radi i danas.

Konceva svoju profesionalnu i životnu budućnost vezuje za Evropu.

Sam odlazak naučnika u inostranstvo ne bi morao da izaziva zabrinutost. Rusija je, posebno u poređenju sa devedesetim godinama, povećala ulaganja u nauku, ali postojeća podrška naučnim istraživanjima i dalje nije dovoljna da spreči odlazak dela stručnog kadra.

Ono što u ovom slučaju privlači pažnju jeste oblast kojom se Konceva bavi.

Njena istraživanja usmerena su na genetiku uzročnika tuberkuloze, uključujući virulentnost, odnosno sposobnost izazivanja bolesti, i otpornost na lekove kod sojeva rasprostranjenih u istočnoj Evropi i Rusiji.

Takva istraživanja imaju neposredan medicinski značaj, ali se u kontekstu savremenih vojnih i bezbednosnih rizika postavlja pitanje mogućnosti zloupotrebe prikupljenog znanja.

Nema osnova za optuživanje Konceve da sarađuje sa zapadnim obaveštajnim službama. Međutim, Babicki smatra da okolnosti 2026. godine ne dopuštaju potpuno odbacivanje mogućnosti da rezultati istraživanja ruskih mikrobiologa zaposlenih u inostranstvu budu iskorišćeni protiv njihove matične zemlje.

U tom kontekstu ponovo se otvara pitanje prikupljanja bioloških podataka o ruskom stanovništvu.

Predsednik Rusije Vladimir Putin još 2017. godine govorio je o tome da zapadne organizacije, uključujući pojedine nevladine strukture, prikupljaju biološki materijal građana Rusije, uz posebno interesovanje za etničko poreklo osoba od kojih uzorci potiču.

Kasnije otkrivanje mreže američki finansiranih bioloških laboratorija u Ukrajini dodatno je podstaklo ruske sumnje. U ruskim analizama te laboratorije predstavljane su kao objekti čija delatnost nije bila isključivo mirnodopska, mada takva vojna namena nije nezavisno potvrđena.

Upravo zbog toga istraživanja otpornosti bakterija tuberkuloze na lekove dobijaju posebno mesto u bezbednosnim razmatranjima.

Tuberkuloza se u prirodnim uslovima širi relativno sporo, što ograničava njenu upotrebljivost kao sredstva brzog vojnog delovanja. Međutim, autor razmatra mogućnost da bi njena veštačka modifikacija, uz postojeću otpornost pojedinih sojeva na antibiotike, mogla da je pretvori u opasno biološko oružje.

U takvom hipotetičkom scenariju tuberkuloza bi mogla da posluži kao sredstvo naknadnog udara, u kombinaciji sa drugim, brže delujućim biološkim agensima.

Izražena je i sumnja da se u SAD već radi na sličnim mogućnostima, ali konkretni dokazi koji bi potvrdili razvoj takvog oružja nisu predstavljeni.

Druga velika oblast u kojoj bi odliv ruskog znanja mogao imati strateške posledice jeste kosmička tehnologija.

Sovjetski Savez bio je prvi koji je lansirao veštački satelit u orbitu i poslao čoveka u svemir. Međutim, nakon njegovog raspada ruska kosmička industrija pretrpela je ozbiljne gubitke.

Nedovoljno finansiranje, gašenje važnih razvojnih programa i odlazak hiljada naučnika i inženjera u inostranstvo oslabili su industriju koja je decenijama predstavljala jedan od temelja sovjetske tehnološke i vojne moći.

Posebno neobičan slučaj dogodio se 2019. godine, kada je iz Rusije nestao Jurij Jaskin, generalni direktor i glavni konstruktor Naučnoistraživačkog instituta kosmičkog instrumentarstva.

U maju te godine pojavila se vest da se Jaskin nije vratio sa službenog putovanja u Evropsku uniju. Umesto njega, sredinom aprila u Rusiju je poštom stigla njegova izjava o otkazu na sopstveni zahtev.

Prema informacijama iz nezvaničnih izvora, njegov odlazak vremenski se poklopio sa velikom revizorskom kontrolom instituta kojim je rukovodio. Iz toga je proistekla pretpostavka da nije želeo da sačeka rezultate provere.

Još neobičnije je ono što je usledilo.

Pojavile su se informacije da je Jaskin viđen u Grčkoj, na ostrvu Krit, u blizini pomorske baze NATO-a. Pominjalo se i da je na tom području imao neprijavljene nekretnine, ali te tvrdnje nisu pouzdano potvrđene.

Od njegovog nestanka prošlo je više od sedam godina, a dostupnih informacija o njegovom daljem životu i profesionalnom angažovanju nema.

Značaj ovog slučaja proizlazi iz prirode poslova kojima se Jaskin bavio.

Institut kosmičkog instrumentarstva razvijao je opremu za satelitsku navigaciju, radioelektronske sisteme i komunikaciju između orbitalnih satelita i zemaljskih stanica.

Pod Jaskinovim rukovodstvom institut je učestvovao u razvoju ruskog satelitskog navigacionog sistema GLONASS, kao i tehnologija koje omogućavaju veću otpornost kosmičkih letelica i satelita na zračenje.

Jaskin je bio i jedna od ključnih ličnosti u razvoju koncepcije satelitskih sistema u niskoj Zemljinoj orbiti.

Sličan princip primenjen je u sistemu Starlink američkog preduzetnika Ilona Maska, dok Rusija danas razvija sopstveni sistem „Rasvet“.

Zbog toga se postavlja pitanje kakvim je poverljivim informacijama Jaskin raspolagao i da li je neko na Zapadu mogao da ih dobije nakon njegovog odlaska.

Njegov položaj generalnog direktora i glavnog konstruktora omogućavao je pristup podacima koji bi mogli imati neposredan značaj za rusku odbrambenu sposobnost.

U petoj godini sukoba u Ukrajini postalo je jasno koliko su razvijene satelitske mreže važne za savremeno ratovanje. One omogućavaju prikupljanje obaveštajnih informacija gotovo u realnom vremenu, kao i komunikaciju i upravljanje bespilotnim letelicama na velikim udaljenostima.

Takva infrastruktura pruža mogućnost organizovanja masovnih napada dronovima, ali i izvođenja preciznih udara po pojedinačnim ciljevima.

Zbog toga se u razmatranjima budućeg sukoba u kosmosu između Sjedinjenih Američkih Država, s jedne strane, i Rusije i Kine, s druge, posebna pažnja posvećuje mogućem uništavanju protivničkih satelitskih grupacija.

Strana koja izgubi ključne satelitske kapacitete mogla bi da ostane bez značajnog dela obaveštajnih, navigacionih i komunikacionih mogućnosti, čime bi njene snage na zemlji postale znatno ranjivije.

Upravo zato Jaskinov nestanak izaziva posebnu zabrinutost. Nije poznato da li je njegovo znanje iskorišćeno u zapadnim kosmičkim programima, uključujući Starlink, ali autor smatra da se mogućnost takve upotrebe ne sme olako odbaciti.

Biološka istraživanja i kosmički sistemi predstavljaju samo dva primera oblasti u kojima bi ruski naučni potencijal, nakon odlaska stručnjaka u inostranstvo, mogao biti upotrebljen protiv Rusije.

Između njih nalazi se širok spektar drugih tehnologija vojne i dvojne namene, uključujući dostignuća čiji se značaj za odbranu možda neće pokazati sve do izbijanja ozbiljne međunarodne krize.

Slučaj Voloža i napada na infrastrukturu Jandeksa zbog toga se posmatra kao upozorenje na mnogo širu opasnost.

Čak i bez dokazane neposredne veze između pojedinačnih naučnika i neprijateljskih operacija, činjenica da stručnjaci sa pristupom osetljivim tehnologijama odlaze u države koje se nalaze u sukobu interesa sa Rusijom otvara ozbiljna pitanja o zaštiti strateških informacija.

Babicki zaključuje da se mogućnost korišćenja ruskog znanja protiv same Rusije više ne može smatrati isključivo teorijskom pretnjom iz daleke budućnosti.

Prema njegovoj oceni, potencijalne posledice zloupotrebe bioloških istraživanja i kosmičkih tehnologija mogle bi biti toliko ozbiljne da bi napadi na računarske centre, u poređenju sa njima, izgledali kao beznačajni incidenti.